Yalnızçam Dağları Önemli Bitki Alanı
From Artvin Ansiklopedisi
WWF Türkiye (Doğal Hayatı Koruma Vakfı), Flora-Fauna İnternational ile İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesinin işbirliği ile çok sayıda bilim adamının katkılarıyla hazırlanan “Türkiye’nin Önemli Bitki Alanları” çalışması kapsamında ülkemizde belirlenen 122 önemli bitki alanından biri de Yalnızçam Dağları Önemli Bitki Alanı’dır. Bu alan Artvin, Ardahan ve Erzurum illerinde ve 41° 07'K 42° 15'D koordinatlarında yer alır. 201.781 hektarlık kesimi Önemli Bitki Alanı olarak tanımlanmıştır. Ülke çapında, 22’si endemik olmak üzere 80 nadir taksona sahiptir.
Yalnızçam Dağları Önemli Bitki Alanı (ÖBA), Doğu Karadeniz Dağları'nın hemen güneydoğusunda yer alan ve yüksekliği 3050 m'yi bulan bir dağ silsilesidir. Yalnızçam Dağları, Kuzeydoğu Anadolu'nun kıyı kesimiyle iç bölgeleri ayıran sınırda yer alması nedeniyle, bitki coğrafyası ve buna bağlı olarak da iklim ve bitki örtüsü çeşitliliği bakımından önemlidir. Bitki örtüsü, geniş ve nemli Picea orientalis (Doğu ladini) ormanı, zengin bitki türleri içeren dağ çayırlan, subalpin çalı ve açık alpin mera topluluklarından oluşur. Alanda çoğu Türkiye'nin başka yerinde yetişmeyen yaklaşık 80 nadir takson bulunur. Bunlar arasında Bromus tometellus ssp. nivalis, Carex pseudofoetida ssp. aaifolia, Centaurea dealbata, Delphinium flexuosum Dianthus cretaceus, Doronicum macrophyllum, D.oblongifob'um, Echinops pungens var. transcaucasicus, Hieradum radiatellum, Lilium kesselringianum, Luzula luzub'na, Necranthus orobanchioides, Papaver monanthum, Paracaıyum artvinense, Poa caucasica, Potentilla buchneıive Verbascum dıymophilum sayılabilir.
Resmi bir koruma statüsü bulunmayan ÖBA, büyük bir tehlikeyle karşı karşıya değildir.
Konu başlıkları |
Alanın Tanıtımı
Yalnızçam Dağları ÖBA'sı, Doğu Karadeniz Dağları'nın hemen güneydoğusunda yer alır. Yalnızçam Dağları, kuzeybatıda Çoruh Nehri ve güneydoğuda Kura Nehri ile çevresindeki dağlardan ayrılmıştır. Alanın büyük bir kısmı 2500 m'nin üstünde yüksek dağ platoları ve 3000 m'nin üstünde birkaç zirve (maksimum 3.050 m, Çadır Dağı) içerir. Alanın jeolojik yapısı büyük bir değişkenlik göstermekle birlikte, çoğunlukla volkanik kayalardan oluşmuştur.
Yalnızçam Dağları'nın tam olarak Karadeniz ile İç Anadolu bölgeleri arasındaki sınırda yer almasının etkileri iklim ve bitki örtüsüne yansımıştır. Dağların kuzey yamaçlarında yıllı k ortalama 800 mm'ye kadar yükselen yağış miktarıyla, daha nemli ve ılıman bir iklim görülür. Buna karşın, güney yamaçlarında yıllık yağış miktarı 400 mm'ye kadar düşer. Bu nedenle dağların kuzey yamaçları Doğu Karadeniz Dağlarındaki gibi karakteristik bir şekilde nemli Picea orientalis (Doğu ladini) ormanlarıyla kaplıdır. Güney yamaçlarındaysa geniş step öncesi ve dağ stebi meralarıyla birlikte oldukça bozulmuş karışık meşe çalı topluluklarının ağırlıkta olduğu, daha açık bir bitki örtüsü yer alır.
Kuzey yamaçları yaklaşık 2200 m'ye kadar Geranium platypetalum-Lathyrus laxiflorus-L roseus-Picea orientalis-Trifolium canescens nemli iğne yapraklı orman topluluklarıyla kaplıdır. Bu bitki örtüsünde Picea orientalis (Doğu ladini) çok yaygın olarak görülürken, Abies nordmanniana ssp. nordmanniana (Doğu Karadeniz göknarı) ve Pinus sylvestris'e (Sarıçam) de lokal ve bazen de baskın olarak rastlanır. Eskiden çok daha yaygın olarak orman bitki örtüsüyle kaplı olduğu tahmin edilen bu yamaçların doğal peyzajı, özellikle alçak kesimlerdeki yoğun yerleşimler nedeniyle orman, mera ve boylu çayır topluluklarından oluşan çok çeşitli bir mozaiğe dönüşmüştür.
Orman kuşağında (1400-1700 m yükseklikte) bazı bölümlerde, hayvan yemi olarak kullanmak amacıyla çayır bitkilerinin gelişmesi için otlatma kısıtlanmıştır. Bu nedenle, örneğin Hordeum bulbosum-Rhinanthus angustifolius ssp. grandiflo-rus- Trisetum flavescens-Vicia cracca subalpin çayırlıkları, barındırdıkları Campanula, Geranium ve Lathyrus gibi cinslere ait çiçekli bitki türleriyle çok zengin bir flora içerir. Bu tip boylu çayırlarda, Lilium kesselringianum, Rhyncocorys orientalis ve Tanacetum macrophyllum gibi ülke çapında nadir türlere rastlanır. Blysmus compressus-Dactylorhiza umbrosa-Eleocharis guingueflora su basan bitki topluluğu da bu çayırlarda lokal olarak yetişir. Bu bitki topluluğu orkide ve Cyperaceae familyası türleri bakımından oldukça zengindir.
Yaklaşık 2100-2200 m'de iğne yapraklı ormanlar yerini subalpin Acer trautvetteri-Rhamnus imeritanus-Sorbus aucuparia yaprağını döken çalı topluluğuna bırakır. Düşük seviyelerde otlama etkisi görülen bu çalı topluluğu, aynı zamanda alandaki ağaç sınırını oluşturur. Bitki türleri bakımından zengin olan bu bölümlerde Aquilegia olympica, Hesperis matronalis, Senecio othonnae ve nadir Paeonia wittmanniana gibi boylu otsu türlerin yanı sıra yukarıda tanımlanan bazı çayır bitki türleri de yetişir.
Yaklaşık 2200-2400 m'de, çok yoğun otlama baskısının olmadığı ve çalıların çok sık yakılmadığı yerlerde, sığ humuslu topraklar üzerinde Rhododendron caucasicum alpin fundalık topluluğu yer alır. Bu bitki örtüsü 2250 m'nin üstünde, Bromus tomentellus-Carex umbrosa ssp. huetiana alpin otlaklarla yer değiştirir. Zengin bitki türleri içeren bu otlaklarda, bitki örtüsünün gelişmesini engellemeyecek düzeyde otlatma yapılmaktadır. Türkiye florasına yeni eklenen bir tür olan Papaver monanthum, bu kuşakta yetişir. Burada ayrıca, yüzeye çıkmış küçük kayalar üzerinde ülke çapında nadir bir tür olan Nonea intermedia da bulunur.
Dağlar üzerinde yumuşak dalgalar oluşturan platolar çok kuvvetli asidik ve bol sulu topraklarla kaplıdır. Yaklaşık 2500-2600 m arasında, bu topraklar üzerinde Carex ovalis-Nardus stricta plato sulak mera topluluktan gelişmiştir. Bu topraklar, yer yer açık su ve mevsime bağlı olarak ortaya gkan çamur adacıkları nın da bulunduğu Carex caespitosa-C.canescens küçük akarsu bitki topluluklarıyla parçalanmıştır. Buralarda Avrupa'da hızla azalan iki lokal tür olan Eleocharis adcularis ve ümosella aquatica yetişir. Yaklaşık 1200-1800 m arasında, volkanik kayalardan oluşmuş kurak güney yamaçların büyük bir bölümü, Acer-Juniperus oxycedrus-Pinus sylvestris-Cfuercus topluluğuyla kaplıdır. Bu bitki örtüsünden dağın alt kesimlerindeki otlatma, baltalık orman işletmesi ya da doğal etmenler nedeniyle boylu odunsu elemanların azaldığı Astragalus-Galium- Teucrium chamaedrys-T.polium step meralara geçilir.
Bothriochloa ischmaeum-Carex tristis alpin sarp kayalık, taşlık ve mera topluluğu 2000 m üstünde yer alır. İlk kez 1957 yılında buradan toplandığı kayıtlı monotipik bir tür olan Necranthus orobanchioides o tarihten beri yeniden bulunamamıştır.
ÖBA'nın zengin florası, ülke çapında nadir 80'den fazla takson içerir. Bu taksonlann çoğu Doğu Karadeniz Dağlan'nda da kayıtlıdır. Bununla birlikte, OBA florasında, tamamen Yalnızçam Dağları'na özgü ya da buradan başka en fazla üç yerde daha kayıtlı birçok bitki de yer alır. Bunların en önemlileri arasında; Bromus tometellus ssp. nivabs, Carex pseudo-foetida ssp. acrifob'a, Centaurea dealbbata, Delphinium flexuosum Dianthus cretaceus, Doronicum macrophyllum, D.oblongifob'um, Echinops pungens var. transcaucasicus, Hieracium radiatellum, Lilium kesselringianum, Luzula luzulina, Necranthus orobanchioides, Papaver monanthum, Paracaryum artvinense, Poa caucasica, Potentilla buchneri ve Verbascum drymophilum sayılabilir. Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgeleri arasında yer alması nedeniyle, kuzey ve güney yamaçları birbirinden tamamen farklı bitki örtüleriyle kaplı olan Yalnızçam Dağları, botanik açıdan son derece önemlidir.
Nadir Türler
Küresel Ölçekte Tehlike Altındaki Türler: O takson.
Avrupa Ölçeğinde Tehlike Altındaki Türler: 21 takson (E: Endemik). Allium djimilense [E], Astragalus czorochensis [E], Centaurea hedgei [E], C.woronowii [E], Dianthus recognitus [E], Doronicum balansae [E], Calium xylorrhizum [E], Cypsophila simulatm [E], Hieracium cinereostriatum [E], Hieracium foliosissimum [E], Hieracium gentitiforme [E], Hieracium radiatellum [E], Hieracium tamderense [E], Lilium camiolicum ssp. ponticum var. artvinense [E], Micromeria elliptica [E], Necranthus orobanchioides [E], Paracaryum artvinense [E], Potentilla buchneri [E], Saponaria picta ssp. alpina [E], Senecio trapezuntinus [E], Verbascum drymophilum [E].
Ulusal Ölçekte Nadir Diğer Türler: 59 takson. Alchemilla crinita, Anemone caucasica, Arenaria blepharophylla var. pamflora, Athyrium distentifolium, Bellevalia paradoxa, Bromus racemosus, Bromus tomentellus ssp. nivalis, Callicephalus nitens, Carduus nawaschinii, Carex pseudofoetida ssp. acrifolia, Centaurea dealbata, Cirsium caucasicum, Cirsium kosmelii, Lobvallatum, Corallorrhiza trifida, Delphinium flexuosum, Delphinium schmalhausenii, Dianthus cretaceus, Doronicum dolichotrichum, Doronicum macrophyllum, Echinops pungens var. transcaucasicus, Eleutherospermum lazicum, Epilobium tetragonum ssp. tomy, Epipogium aphyllum, Fritillaria latifobia, Galium articulatum, Heradeum pastanicifalium ssp. transcaucasicum, Heradeum trachyloma, Hieracium teberdense, Hypericum hirsutum, Hypericum montanum, Ins caucasica ssp. caucasica, Knautia montana, Luzula luzubina, Lycopodium annotinum, Onosma caucasicum, Origanum rotundifalium, Paeonia wittmanniana var. nudicarpa, Papaver lateritum ssp. monanthum, Pimpinella aromatica, Poo caucasica, Polystichum braunii, Potamogeton alpinus, Potentilla adscharica, Potentilla owerianana, Potentilla pimpinelloides, Prenanthes abietina, Prenanthes purpurea, Scorzonera seidlitzii, Symphytum asperum ssp. armeniacum, Tanacetum coccineum ssp. chamaemelifolium, Tanacetum macrophyllum, Valeriana montana, Veratrum album, Veronica liwanensis.
Doğa Koruma
ÖBA resmi olarak koruma altında değildir. Alan Kuzeydoğu Anadolu Bitkisel Çeşitlilik Merkezi (SWA No. 19) olarak tanımlanan bölgede yer alır. Alanda bulunan Bern Sözleşmesine göre Tehlike Altındaki Habitatlar: 42.2732 - Karadeniz'in alt kesimlerinde yetişen Abies nordmanniana ormanları, 42.28 - Picea orientalis (Doğu ladini) ormanları, 42.5F12 – Doğu Karadeniz'in alt kesimlerinde yetişen Sarıçam ormanları.
Tehditler ve Diğer Korumalar
Yalnızçam Dağlarında çok miktarda yayla tipi yerleşim alanının bulunması yer yer aşırı otlatmaya ve buna bağlı olarak da boylu otsu ve odunsu bitki örtüsünde tahribata neden olmaktadır. Halen ÖBA'nın karşı karşıya bulunduğu en önemli tehdit olan, arazi kullanım baskısının izlenmesi ve kontrol altına alınması gereklidir.
Bibl: www.wwf.org.tr
