Tekkale Manastırı
From Artvin Ansiklopedisi
Fotoğraf: Yalçın Narinoğlu
Yusufeli’nin Tekkale (eski adı Dörtkilise) köyünde bulunan Gürcü manastırı. Köyün mezrasında, meskûn mahalden uzak, vadinin içinde bulunan manastır, kompleks bir yapı olup, kilise, trapeza ve seminer odası ile bu yapı topluluğunun güneydoğusunda ayrı olarak inşa edilen şapelden oluşmaktadır.
1031 tarihli Gürcü el yazmasına göre manastır ileri gelen din adamlarından Matiminsky, İvory, İoannes ve Euthemios tarafından, muhtemelen 9. yüzyılın sonunda, Bagratlılar döneminde kurulmuştur.
Manastırı oluşturan yapıların aynı dönemde mi yoksa farklı dönemlerde mi tasarlandığı ve hangi yüzyıla kadar işlevini sürdürdüğü tam olarak bilinmemektedir. Günümüzde herhangi bir amaç için kullanılmayan manastır kendi kaderiyle başbaşa terkedilmiş durumdadır.
Manastırdan günümüze iki kitâbe ulaşmıştır. Bunlardan en önemlisi kilisenin batı cephesinde olup, galerinin üst katına giriş sağlayan kapı kemerinin sağ köşesinde, kazıma tekniği ile oluşturulan üç satırlık Gürcüce kitâbedir. Diğeri ise yine kilisenin güney cephesinde, cephenin doğu köşesinde tabana yakın kısımda, cephe taşına kazıma tekniği ile işlenmiş altı satırdan oluşan Gürcüce kitâbedir. Söz konusu kitâbe günümüzde okunamayacak duruma gelmiştir. Bunların yanısıra kilisenin batısında bulunan Trapeza yapısının içinde, doğu ve batı duvarında, üzerinde haç motifi ve “David” yazısının okunduğu belirtilen üç ayrı yazıttan da söz edilmektedir (burada bahsedilen David’in 961-1001 tarihleri arasında yönetimde bulunan ve Bizans İmparatoru II. Basileos’a [976-1025] asker ve malzeme yardımı yapan Kuropalat ünvanlı Bagratlı kralı olduğu vurgulanmaktadır). Araştırmalarımızda bu kitâbelere tesadüf edilmemiştir.
Fotoğraf: Yalçın Narinoğlu
Manastırın odak noktasını teşkil eden kilise üç nefli bazilikal planlı olup, 28.40 x 18.65 m. ölçülerindedir. Düzgün kesme taşla inşa edilmiştir. Kırma çatılı ve marsilya kiremiti ile kaplı olduğu anlaşılmaktadır. İşhan kilisesinden farklı olarak apsisin her iki yanındaki pastoforion odaları burada iki katlı olarak düzenlenmiştir. Neflerin üzeri içten beşik tonoz örtüye sahiptir ve 8 adet haçvari payeye oturtulmuştur. Geniş tutulan orta nefin batı kısmı iki kattan oluşan galeri şeklinde düzenlenmiştir. Kapı sistemi İşhan kilisesinde olduğu gibi, üç girişi bulunmaktadır. İçteki freskli süslemelerin ekseriyeti bozulmuştur. Ancak apsis yüzeyindeki pencere açıklığının kemerine madalyon şeklinde işlenen ve elinde kilise maketini tutan figürün Azize Nino’nun olabileceği tahmin edilmektedir. Dış cephelerinde az da olsa plastik süslemelere yer verilmiştir.
Trapeza (Yemekhane): Kilisenin batısında yer alan narteksin batısında olmak üzere doğu-batı doğrultusunda uzanan ve kuzey cephesi yanındaki seminer odası holu ile sınırlanan, 7.70 m. uzunluğunda ve tek nefden oluşmaktadır. Malzemesi kiliseye göre daha kalitesizdir. Beşik tonozlu örtüye sahip olduğu anlaşılmakta ancak çatısı tümüyle yıkılmıştır. Süsleme açısından önemli bir özelliği yoktur.
Seminer Odası: Kilisenin kuzeybatı bölümünde yer alan yapı, doğu-batı doğrultusunda iki nefden oluşmakta olup, dıştan 23.50 x 14.60 m. ölçülere sahiptir. Asıl giriş yeri doğudan olmak üzere üç kapısı bulunmaktadır. Ortadaki dört adet serbest payeye oturtulan beşik tonozlar yıkılmıştır. Beden duvarları vasıfsız taşla örülmüştür. Süsleme açısından herhangi bir özelliği bulunmamaktadır.
Şapel (Küçük Kilise): Kilisenin çok yakınında bulunan şapel, dıştan 10.50 x 6.15 m. ölçülerinde olup, doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı, bodrumu ile birlikte iki kattan ve tek nefden oluşmaktadır. Yapı, taş ve tuğladan meydana gelen almaşık örgüye sahiptir. Tonoz örtüsü ve çatısı yok olmuştur. Asıl kısma batıdan girilmektedir.
bibl: Osman Aytekin; Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin’deki Mimarî Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999 ▪ Taner Artvinli; Yusufeli, Yusufeli Kaymakamlığı yayını, Ankara, 2000
