Karçal Dağları Önemli Bitki Alanı

From Artvin Ansiklopedisi

Karçal Dağları Önemli Bitki Alanı (ÖBA) Doğu Karadeniz Dağları’nın doğu ucunda, Gürcistan sınırına yakın küçük bir dağ silsilesidir. Büyük ölçüde volkanik kayalardan oluşan Karçal Dağları’nın yüksekliği 3.428 m’yi bulur. ÖBA çoğunlukla bozulmadan kalmış geniş ve iğne yapraklı orman, çalı, alpin mera, sarp kayalık ve zirve bitki topluluktan içerir. Florası çok ayrıntılı incelenmemiş olmasına karşın, Karçal Dağları’nda ülke çapında nadir en az 61 taksonun yetiştiği bilinmektedir. Alanda lokal olarak bulunan Vacdnium arctostaphylos Bern Sözleşmesi Ek Liste I’de yer alır.

Genel olarak bir koruma statüsüne sahip olmayan ÖBA’da iki önemli orman alanı Tabiatı Koruma Alanı ilan edilmiştir. Alan maden işletmeciliği, yol inşaattan ve aşın otlatma gibi tehlikelerle karşı karşıyadır.

Konu başlıkları 1 Alanın Tanıtımı 2 Nadir Türler 3 Doğa Koruma 4 Tehditler ve Diğer Korumalar

Alanın Tanıtımı

Karçal Dağları ÖBA’sı, Doğu Karadeniz Dağları’nın doğu ucunu oluşturur ve Çoruh Nehri vadisiyle Kaçkar Dağları’ndan ayrılır. Karçal Dağları’nın en önemli zirvesi (Karçal Dağı, 3.428 m) aynı zamanda Karadeniz Bölgesi’ndeki en yüksek zirvelerden biridir. ÖBA’daki diğer önemli zirveler arasında, Ziyaret Tepesi (3.200 m), Sildirizi (2.415 m), Fındık (2.070 m), Tavgele (2.579 m), Gorgit (2.000 m) ve Beyazsu platoları (2.000-2.200 m) sayılabilir.

Karçal Dağları’nın yüksek kesimleri büyük ölçüde Tersiyer ya da Kuvaterner bazalt/dolerit kayalardan oluşmuştur. Daha alçak kesimlerde ise çoğunlukla üst kretase volkanik kayalar bulunur. Dağların yüksek kesimlerinde genellikle yazları serin ve yağışlı, kışları soğuk ve kar yağışı bol bir okyanus iklimi hakimdir. Yılda 1800 mm’den fazla yağış ve ortalama %82 nem oranıyla Karçal Dağları’nın kuzey yamaçları Türkiye’nin en yağışlı ve en nemli alanlarından biridir.

ÖBA’daki başlıca yerleşim alanları, güneydoğu yamaçlarında Okçular Çayı’nın (Berta Suyu) geçtiği vadilerde bulunan Ortaköy, Dökmedi, Yaylılar, Yanıklı, Çalışkanlar, Maden, Tepebaşı, Meydancık, Taşköprü ve Mısırlı gibi büyük köylerdir. Diğer bir grup yerleşim alanı Camili (Macahel) Havzası içindedir. Camili Havzası, Çoruh Nehri’nin bir kolu olan ve büyük bir kısmı Gürcistan sınırlan içinde akan “Machakhelis-Tskali Nehri”nin yukarı kesimlerinde yer alan bir su toplama havzasıdır. Machakhelis-Tskali Nehri, Türkiye sınırları içinde iki kola (Uğur Deresi ve Efeler Çayı) ayrılır ve çevresinde altı küçük köy yerleşimi bulunur. Camili Havzası’nın çevresi Türkiye ve Gürcistan arasında sınır oluşturan yüksek dağlarla kaplıdır. Bu nedenle taşıtların geçebileceği en önemli yol Camili köyüne yaklaşık 40 km uzaklıktaki Borçka’dır. Borçka, Maçahel Geçidi’nde ve yaklaşık 1.830 m’de yer alır. İnsan yerleşiminin çok az bulunduğu Camili Havzası, çoğunlukla bozulmadan kalmış, olağanüstü önemli ılıman iklim kuşağı yağmur ormanlarıyla kaplıdır.

ÖBA’nın büyük bir kısmında orman bitki örtüsü (kapalılık oranı yaklaşık %100) hakimdir. Biraz daha alçak kesimlerde (400-1.000 m) yaprağını döken karışık ormanlar ağırlıktadır: Odunsu bitkiler bakımından olağanüstü zengin bu orman bitki örtüsünde akçaağaç (Acer cappadocicum var. cappadocicum ve Acer trautvetteri), adi gürgen (Carpinus betulus), kestane (Castanea sativa), fındık (Corylus avellana), karayemiş (Laurocerasus officinalis), komar (Rhododendron ponticum), sapsız meşe (Quercus petraea) ve Kafkas ıhlamuru (Tilia rubra ssp. caucasica) saf ya da karışık topluluklar halinde yer alır.

1.000-2.000 m arasında Doğu Karadeniz göknarı (Abies nordmanniana ssp. nordmanniana), adi gürgen (Carpinus betulus), doğu kayını (Fagus orientalis), doğu ladini (Picea orientalis), sarıçam (Pinus sylvestris), geniş yapraklı ıhlamur (Tilia platyphyllos) ve dağ karaağacı (Ulmus glabra) gibi odunsu türlerin baskın olduğu geniş ormanlar yer alır. Nemli orman toplulukları alt florasında ise Rhododendron smimovii, Rhododendron ungemii ve Vaccinium arctostaphylos gibi Ericaceae familyasına ait türler ağırlıktadır.

Orman bitki örtüsünde, akarsu kenarlarında zengin kızılağaç (Alnus glutinosa ssp. barbata) topluluklarına rastlanır.

Ağaç sınırı yakınlarında (2.200-2.500 m) boylu çalı topluluktan yer alır. Bu bitki örtüsü Betula medwediewii, Quercus pontica, Rhododendron luteum, Rhododendron ungemii ve Vaccinium arctostaphylos gibi lokal bitki türleri bakımından zengindir.

Karçal Dağları’nın alpin kuşağında (2.200-3.415 m) bodur çalılar ve otsu bitkiler ağırlıktadır. Otsu bitkiler arasında Alchemilla caucasica, Alchemilla retinervis, Anthemis marshcalliana, Anthoxanthum odoratum, Minuartia circassica, Nardus stricta, Potentilla crantzii, Primula elatior, Ranunculus brachylobus ssp. brachylobus, Rhododendron caucasicum, Sibbaldia parviflora var. parviflora ve Stachys macrantha gibi taksonlar yaygındır.

Alpin kuşakta sarp kayalık bitki topluluğu üzerinde aynntılı bir araştırma yapılmamıştır. Bununla birlikte alçak kesimlerin doğu ve güney bölümlerinde yüzeye çıkan kayaların, içerdiği Acer divergens, Alyssum artvinense, Clypeola raddeana, Dianthus andronakii ve Paracaryum artvinense gibi nadir bitki popülasyonlan nedeniyle önemli olduğu bilinmektedir. Bunların hepsi Çoruh Vadisi’ne özgü bitki türleridir.

Karçal Dağları’nda şimdiye kadar Türkiye’ye endemik yaklaşık 25 takson kaydedilmiştir. Gürcistan sınırına bu kadar yakın olmasına karşın ÖBA’nın oldukça yüksek oranda endemik bitki içermesi ilginçtir. Buna ek olarak alanda ülke çapında nadir yaklaşık 61 taksonun bulunduğu da bilinmektedir.

Nadir Türler

KÜRESEL ÖLÇEKTE TEHLİKE ALTINDAKİ TÜRLER [3 TAKSON]: Acer divergens var. divergens [E], Clypeola raddeana [E], Dianthus andronakii [E].

AVRUPA ÖLÇEĞİNDE TEHLİKE ALTINDAKİ TÜRLER [17 TAKSON]: Alyssum artvinense [E], Astragalus czorochensis [E], Barbamine procumbens [E], Centaurea woronowii [E], Heracleum sphondylium ssp. artvinense [E], Hieracium artvinense [E], Hieracium diaphanoidiceps [E], Hieracium foliosissimum [E], Lonicera caucasica ssp. orientalis [E], Micromeria elliptica [E], Orobanche armena [E], Saxifraga artvinensis [E], Sempervivum glabrifolium [E], Sese/; andronakii [E], Silene scythidna [E], Symphytum longipetiolatum [E], Vaccinium arctostaphylos.

ULUSAL ÖLÇEKTE NADİR DİĞER TÜRLER [41 TAKSON]: Betula medwediewii, Briza markowiczii, Carlina biebersteinii, Chaerophyllum astrantiae, Circaea alpina, Cirsium adjaricum, Cirsium obvallatum, Lpseudopersonata ssp. kusnezowianum, Colutea armena, Doronicum balansae [E], Drosera rotundifolia, Epigaea gaultherioides, Euphorbia wittmannii, Festuca woronowii ssp. woronowii, Galanthus woronowii, Gypsophila tenuifolia, Heracleum sosnowskyi, Heracleum trachyloma, Hypericum bupleuroides, Koeleria eriostachya, Lathyrus sylvestris, Lilium monodelphum var. armenum, Narthedum balansae, Origanum rotundifolium, Paris incompleta, Pedicularis atropurpurea, Prenanthes abietina, Prenanthes purpurea, Quercus pontica, Rhododendron ungernii, Ruscus colchicus, Salix caucasica, Sempervivum artvinense, Sempervivum transcaucasicum, Senedo platyphyllus var. platyphyllus, Sigesbeckia orientalis, Sorbus subfusca, Tanacetum cocdneum ssp. chamaemelifolium, Tanacetum macrophyllum, Teucrium hircanicum, Veratrum album.

Doğa Koruma

ÖBA’da iki bölüm 24.03.1998 tarihinde içerdiği doğal yaşlı ormanlar ve anıt ağaçlar nedeniyle Tabiatı Koruma Alanı olarak koruma altına alınmıştır: Camili-Efeler Ormanı (1.453 ha) ve Camili-Gorgit (490,5 ha). Bu koruma alanlarının Camili Havzası’ndaki tüm önemli orman topluluklarını kapsayacak şekilde genişletilmesi gerekmektedir. ÖBA’da ayrıca Şavşat, Balıklı ve Maden mevkileri Yaban Hayatı Koruma Sahası kısmen yer alır.

Alan Doğu Karadeniz Bitkisel Çeşitlilik Merkezi olarak tanımlanan bölgede yer alır.

ÖBA’nın küçük bir bölümü, sakallı akbaba, kızılakbaba, kara akbaba, kaya kartalı, huş tavuğu ve urkekliğin büyük üreme populasyonlarını ve göç eden çok sayıda yırtıcı kuş populasyonunu barındırması nedeniyle Önemli Kuş Alanı olarak belirlenmiştir.

Alanda Bern Sözleşmesi Ek Liste I’de yer alan bir tür bulunur: Vaccinium arctostaphylos. Alanda bulunan Bern Sözleşmesi’ne göre Tehlike Altındaki Habitatlar. 41.1E3 - Doğu Karadeniz doğu kayını ormanları, 41.Hl - Öksin karışık mezik ormanları, 42.1731 -Karadeniz Abies nordmanniana ormanlan, 42.28 - Picea orientalis ormanları.

Tehditler ve Diğer Korumalar

Camili Havzası’nda bulunan olağanüstü zengin orman ekosistemlerinin bir bölümü koruma altında olmasına karşın, 1990’lı yılların ortalarında Macahel Geçidi’nin doğusundaki sık ormanlarda traşlama kesim yapıldığı görülmüştür. Alanda buna benzer hatalı orman işletme uygulamalarının yinelenmemesi önemlidir.

Meydancık sınırları içinde ve Okçular Çayı’nın kuzeyinde bakır, kurşun ve çinko yatakları yer almaktadır. Bunlardan Maden köyü civarında bakır çıkarılmaktadır. Maden işletmeciliğinin ÖBA bitki örtüsü üzerindeki etkisi henüz bilinmemektedir.

Az kullanılan yerleşim alanlarıyla bağlantılı yolların genişletilerek yeniden yapılması, doğal habitat-lann tahrip edilmesinin yanı sıra toprak kaymalarına neden olmakta ve söz konusu yollar tekrar tekrar inşa edilmektedir.

Alanda yer yer görülen aşırı otlatma seviyeleri yakından izlenerek kontrol edilmelidir.

Doğu Karadeniz göknarı ve doğu ladin toplulukları üzerinde böcek zararı kontrol edilemediği için yer yer kurumalar başlamıştır.

Hayri Duman

bibl: www.wwf.org.tr