İşhan Manastırı
From Artvin Ansiklopedisi
Fotoğraf: Samet Halıcı, 2006
Yusufeli’nin İşhan (yeni adı Dağyolu) köyünde bulunan Gürcü manastırı. Köyün içinde, kuzey-güney doğrultusunda uzanan düz bir arazinin üzerinde kurulmuş olan manastır, günümüze kilise ve kuzeybatı yanında bulunan şapelle ulaşmıştır. Ayrıca kilisenin batı haç kolunun kuzey cephesine bitiştirilmiş ek mekânı bulunmaktadır.
Yapı, ilk kez 7. yüzyılın ortasında inşa edilmiştir. Zamanla yıkılan ilk yapının yerine, 951 tarihli bir el yazmasına göre 9. yüzyılın ilk yarısında, Bagratlılar’ın yönetiminde Rahip Saba’nın önderliğinde bugünkü manastır kurulmuştur. Bunu kuzeybatı ek mekânda bulunan ve 954/955 tarihlerine verilen Gürcüce kitâbe de desteklemektedir. Bu kitâbeden anlaşıldığına göre manastır; 917 yılında faaliyettedir ve muhtemelen kuzeybatı ek mekân 954/955 yılında kiliseye eklenmiştir.
Güneybatıdaki şapel, portalinde bulunan kitâbesine göre 1006 yılında Aziz Meryem Ana adına Kral I. Gurgen (975-1008) tarafından yaptırılmıştır.
Kilisenin güney portali, üzerinde bulunan kitâbeye göre 1014-1027 yılları arasında eklenmiştir. Güney cephesinde yer alan 1032 tarihli bir başka kitâbeye göre de kilisenin çeşitli yerleri onarım geçirmiş, manastır 11. yüzyılın başından itibaren Piskoposluk makamına yükseltilmiştir. 17. yüzyıla kadar işlevini sürdürdüğü kabul edilen manastır, Osmanlı-Rus harbinden önce bir süre kışla olarak kullanılmıştır. 19. yüzyılın sonlarında batı haç kolu camiye dönüştürülerek, 1983 yılına kadar ibadet yeri olarak değerlendirilmiştir. Günümüzde kilise ve yanındaki Meryem Ana Şapeli herhangi bir amaç için kullanılmamaktadır. 20. yüzyılın başında, apsis eksedrasının onarım geçirdiği anlaşılmaktadır.
Fotoğraf: Yalçın Narinoğlu
Manastırdan günümüze 4 adet Gürcüce kitâbe ulaşmıştır. Bunlardan üç tanesi kilisenin farklı yerlerinde, bir tanesi ise Meryem Ana Şapeli’nin portalinde bulunmaktadır.
Fotoğraf: Yalçın Narinoğlu
Manastırın asıl yapısı olan kilise haçvari planlı olup, 34.95 x 20.75 m. ölçülere sahiptir. Düzgün kesme taşla inşa edilmiştir. Naos’un üzerini örten yüksek kasnaklı kubbesi oldukça kalın tutulmuş payeler üzerine oturtulmuş olup, dıştan konik külahı dikkat çekmektedir. Apsis düzenlemesi de diğer kiliselere göre farklıdır. Yer yer bozulmuş olsa da iç duvarlarının tümü freskli süslemelerle hareketlendirildiği anlaşılmaktadır. Özellikle kubbenin iç yüzeyine işlenen “haçın göğe yükseltilişi sahnesi” hala canlılığını muhafaza etmektedir. Dış cephelerindeki kabartmalı süslemelerinden en dikkat çekici olan, güney cephesinin pencere pervazını oluşturan “ejder-arslan mücadelesi”dir. Yapılara ilişkin şu yöresel tesbit “İşhan’ın nakışı, Parhal’ın bakışı ve Öşvank’ın oturuşu” kilisenin önemini dillendirmeye yetmektedir. Doğu hariç diğer üç yönde birer kapısı bulunmaktadır.
Meryem Ana Şapeli: Kilisenin hemen yanında (güneybatı) bulunmaktadır. Doğu-Batı doğrultusunda dikdörtgen planlı olan yapı, 10.30 x 5.70 m. ölçülerinde olup, tek nefden oluşmaktadır. Düzgün kesme taştan inşa edilen yapı, semerdam çatı ile örtülmüştür. Kapı girişinde ve pencerelerinde plastik süslemeleri bulunmaktadır.
bibl: Osman Aytekin; Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin’deki Mimarî Eserler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999 ▪ Taner Artvinli; Yusufeli, Yusufeli Kaymakamlığı yayını, Ankara, 2000
